ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. ԵՐԿՐԻ ՀԱԿԱՌԱԿ ԿՈՂՄԸ (մաս չորրորդ)/THE OTHER SIDE OF THE WORLD (Part Four) by Pashinyan

from payqar.org, May 13, 2008
ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. ԵՐԿՐԻ ՀԱԿԱՌԱԿ ԿՈՂՄԸ (մաս չորրորդ)
(English is below)
5. մահ կամ ազատություն

Մակեդոնիան ինձ համար մնաց որպես անհայտ երկիր: Մենք նախընտրում էինք գիշերը ճամփորդել, իսկ ցերեկները քնել ճանապարհամերձ մոթելներում: Ցերեկային ճամփորդությունը մի ավտոմեքենայով, որի ուղեւորներից երկուսը հետախուզվում են, չափազանց մեծ ռիսկ է: Եւ ահա, Մակեդոնիան մեզ համար դարձավ երեկոյան նախաճաշերի եւ առավոտյան ընթրիքների երկիր: Երբեմն, երբ լուսինը կամ այգը լուսավորում էր մեր ճանապարհը, ինձ թվում էր , թե մենք սլանում ենք Հայաստանի ճանապարհներով, ահա` կարծես Դիլիջանի ոլորաններում լինենք կամ էլ Արփայի հովտում: Բայց սա նմանություն է, ընդամենը նմանություն: Սա Հայաստանը չէ, այլ Մակեդոնիան, եւ որքան հասկացա, այս երկիրն առայժմ հպարտանալու շատ բան չունի: Առայժմ միայն անուն, բայց այն էլ ուզում են խլել նրանից: Դա ինձ չի զարմացնում, ինձ զարմացնում է Իմաստուն Ծերուկը, որը այսքան լայն գործունեություն է ծավալում: Նա հաստատ իր դիրքը օգտագործելով` զենքի ապօրինի առեւտուր է անում, եւ Մարկոյի հետ նրա հանդիպումը այդ գործերի հետ է կապված, ինձ էլ ձեռքի հետ են տանում, միեւնույն է, ինձնից վնաս չկա, համ էլ լավություն են անում:

Մարկոն, ժամանակակից լեզվով ասած, կարգին տղա է. լուսավոր, համարձակ, պատրաստ է հաղթահարել ուզածդ խոչընդոտ: Նա սիրում է իր ազգը, իր ժողովրդին, պատրաստ է կյանքը տալ նրա համար եւ ոչնչացնել ցանկացած մեկին, ով կվիրավորի իր ժողովրդին, իր հայրենիքը: Մարկոն առանձնապես խելացի չէ, բայց ազնիվ է եւ ուղղամիտ: Նա իր ազգի հերոսն է, չնայած սրան` հայհոյախոսի մեկն է եւ անընդհատ հիշոցներ է տեղում աջ ու ձախ: «Ես դրանց մերը...»,- ասում է նա ամերիկացիների մասին, «Ես դրանց կերածը...»,- ասում է նա եվրակառույցների մասին, «Ես դրանց ծնողը...»,- ասում է նա Հաագայի դատարանի մասին, որ փնտրում է իրեն եւ իր բազմաթիվ ընկերների:

- Չէ, դու տեսա՞ր էդ դատախազ քածին (1): Գիրք է գրել, ես քո բերանը... Բայց գլխավորը չի գրել, ամենագլխավորը:

- Ի՞նչը նկատի ունես,- հարցնում եմ:

- Ասեմ, ախպերս, պարզ ասեմ: Դու գիտես, թե նա մեզ ինչու չի կարողանում տանել, որովհետեւ մենք իրեն չենք շինել: Էդ կնիկը հույս ուներ, որ մենք իրեն մի լավ կշինենք, հերթով ու բոլորով, ու ինքը ի վերջո առաջին անգամ կպրծնի իր շինված կյանքում: Նա հույսը վաղուց է կտրել եվրոպացի գոմիկներից եւ գիտի, որ միայն սերբական առնականությունը կարող է նրան ստիպել դոշակը ճանկռել: Բայց դու տեսել ես նրա դեմքը, դու կշինեի՞ր նրան,- անսպասելի հարցրեց նա ինձ:
Ես շփոթված նայեցի իմ կողքին նստած Իմաստուն Ծերուկին, իսկ նա մի այնպիսի հանդիմանանքով ինձ նայեց, կարծես այդ ես եմ մեղավոր, որ խոսակցությունը այսպիսի ընթացք ստացավ: Բայց Մարկոն, բարեբախտաբար, չպնդեց, որ ես պատասխանեմ, եւ շարունակեց զարգացնել իր դարակազմիկ միտքը, որով փորձում էր բացատրել իր հայրենիքի շուրջ տեղի ունեցող գլոբալ գործընթացները:

- Չէ, ախպերս. մենք` սերբ տղերքս, չենք կարող մեր մարմինը պղծել այդպիսի աղբով: Մեր աղջիկները, ես նրանց բոլորին սիրում եմ, մի քանիսին որպես կին, մյուսներին որպես քույր, հարազատ, արյունակից, ես նրանց բոլորի մաքուր հոգուն մեռնեմ, նրանք կթքեին մեր վրա, եթե մենք դա անեինք: Էդ դատախազ քածը հուսախաբ եղավ, բայց չհուսահատվեց եւ հիմա մեզ ուզում է քարշ տալ Հաագայի հարմարավետ խցերը, որ մեզ սրտի ուզածի չափ քշի, կերել ես, քո ծնողը:

Ես փորձեցի խոսակցությունը տեղափոխել ավելի քաղաքակիրթ բառապաշարի հուն.

- Բայց ճիշտը խոսենք. դուք լավ էլ կոտորել եք Կոսովոյի ալբանացիներին:

Մարկոն զարմացած հայացքով նայում է ինձ.

- Բա ի՞նչ պետք է անեինք, պետք է թողնեինք, որ իրենք մեզ կոտորե՞ն...

- Բայց դուք կոտորում էիք ոչ միայն ձեզ կոտորողներին, այլեւ խաղաղ բնակիչներին,- ասում եմ ես:

- Իսկ դու գնա ու տարբերիր. առավոտյան նա խաղաղ բնակիչ է, իսկ ճաշից հետո` շահիդ:

- Իսկ կանա՞յք, երեխանե՞րը...

-Լսիր, ախպերս, նրանց կանայք կին են, երեխաները` երեխա, իսկ մեր կանայք քո՞ւրջ են, երեխաները` առնե՞տ: Դու այնպես ես խոսում, կարծես ֆրանսիացի լինես: Հային ես ի՞նչ ունեմ բացատրելու: Քանի՞ թուրք է դատել քո քնձռոտ միջազգային դատարանը 15 թվի կոտորածի համար: Իսկ դու քեզ հարց չե՞ս տվել, թե ինչ գործ ունի թուրքը Բալկանյան թերակղզում, Կոսովոյում, ամենուր: Ի՞նչ է, հյուր ենք կանչել նրանց եւ հետո խնդրեցինք մնա՞լ` մեր առաջին հարսանեկան գիշերը վայելելու: Ճիշտ ես ասում` մենք ենք մեղավոր, մենք, որ մեր էսօրվա ճղճիմ կյանքը ավելի ենք սիրել, քան մեր ապագան, մեր արժանապատվությունը: Չենք ցանկացել մեզ զոհել, ու մեզ մորթել են ոչխարի նման, հա, ոչխարի նման:

Մարկոն լռեց: Ես էլ ոչինչ չասացի: Իմաստուն Ծերուկը մեր խոսակցությանը խառնվելու ոչ մի ցանկություն չէր ցուցաբերում: Երեւում է` այս թեմաների մասին նա տվել-առել էր Մարկոյի հետ: Ծերուկը փորձում էր ննջել, ինչքանով որ թույլ էր տալիս Մարկոյի բորբոքված ձայնը: Ու չնայած Մարկոն ինձ 15 թիվը հիշեցրեց, ես մտքով 88 թվին հասա: Աստված իմ, որքան է մեր բախտը բերել, որ մենք կարողացել ենք առանց գլխացավանքի, առանց մի հատիկ կրակոցի Հայաստանը ազատել ադրբեջանցիներից: Ի՞նչ կլիներ, եթե հայաստանաբնակ ադրբեջանցիները մնային եւ դառնային անկախ Հայաստանի քաղաքացի, կամ էլ մինչ այդ Հայաստանի ներսում զինված բախում սկսվեր: Դա կլիներ մեր վերջը: Եւ մեր պատմության այդ հատվածը մինչ օրս ինչպես հարկն է ընկալված չէ, այդ պատմությունը կերտողները գնահատված չեն: Զարհուրելի է ուղղակի: Ի վերջո ես ընդհատում եմ լռությունը.

- Գիտե՞ս ինչ, Մարկո, ես քեզ հասկանում եմ, լավ եմ հասկանում, շատ լավ հասկանում եմ նաեւ իմ այն հայրենակիցներին, որոնց կարգախոսը համընկնում է սերբականի հետ. մահ կամ ազատություն: Հավատա, որ ես հարգում եմ այդ կարգախոսը, սիրում եմ այն: Բայց շատ հաճախ մենք մոռանում ենք ժամանակի եւ տարածության մասին, մոռանում ենք, որ աշխարհը փոխվում է: Եթե 18 թվականին մենք Երեւանի մոտ` Սարդարապատում, եւ Բաշ Ապարանում չկռվեինք թուրքի դեմ, պետություն չէինք ունենա: Իսկ եթե 88 թվին մենք փորձեինք մեր պապերի վրեժը լուծել Մասիսի, Սիսիանի, Վարդենիսի թուրքերից, մենք էլի չէինք ունենա պետություն, որովհետեւ մենք չէինք կարող թուրքերի դեմ կռվել ե՛ւ Մասիսում, ե՛ւ Սիսիանում, ե՛ւ Վարդենիսում, ե՛ւ Ղարաբաղում, ե՛ւ Նախիջեւանում, ե՛ւ Հայաստանում սահմանի ողջ երկայնքով: Իսկ եթե 15 թվին կռվեինք թե՛ Ստամբուլում, թե՛ մնացած բոլոր տեղերում, գուցե թե փրկվեինք: Հասկանո՞ւմ ես, կռվելը ինքը նպատակ չէ, խաղաղությունը նույնպես: Հաղթում է նա, ով կռվելու ժամանակը կարողանում է տարբերել հաշտվելու ժամանակից եւ կռվելու ժամանակի մեջ կռվում է, հաշտվելու ժամանակի մեջ` հաշտվում:

Մարկոն ոչինչ չասաց, ես շարունակեցի.

- Արի արդյունքներով նայենք. Կոսովոն դուք կորցրիք, Բոսնիան կորցրիք, Չեռնոգորիան կորցրիք: Սա հատուցումն է այն բանի, որ դուք կռվեցիք այն ժամանակ, երբ պետք էր սիրաշահել: Բայց սխալ չհասկանաս. դու զինվոր ես, դու անմնացորդ նվիրվել ես քո գործին, եւ դու հերոս ես, քո ազգի հերոսը: Քո գործը հրամաններ կատարելն է, եւ դու այդ անելու համար ոչինչ չես խնայել: Բայց քեզ հրաման տվողները պետք է մտածեին քեզ հրաման տալուց առաջ, որովհետեւ նրանց գործը հրաման տալուց առաջ մտածելն է: Նրանք չեն արել իրենց գործը, նրանք դավաճանել են իրենց ժողովրդին:

- Միեւնույն է, ամերիկացիք գանդոն են: Եվրոպացիք էլ,- դառնացած ասաց Մարկոն:

- Ռուսները նույնպես,- որպես հետգրություն ավելացրի ես:

Իմաստուն Ծերուկը այդպես էլ ոչինչ չասաց:

(շարունակելի)

Ծանոթագրություն
1. Մարկոն նկատի ունի Հաագայի դատարանի նախկին դատախազ Կառլա դել Պոնտեին:

THE OTHER SIDE OF THE WORLD (Part Four)

5. Death or Liberty

Macedonia remained an unknown country for me. We preferred to travel by night, and sleep at roadside motels during the day. Travel by day in the same car where two of the passengers have arrest warrants against them, is extremely risky. And so, Macedonia became for us a country of evening breakfasts and morning dinners. Sometimes, when the moon or the dawn illuminated our path, it seemed to me that we were racing on the roads of our Armenia, here, as if we were on the winding roads of Dilijan or the valley of Arpa. But this is similitude, mere similitude. This is not Armenia but Macedonia, and as far as I could gather, this country for the time being doesn’t have much to be proud about. For now, it only has a name, but others want to deprive it even of that. That doesn’t surprise me, what surprises me is the Old Wise One, who is involved in such a wide array of activities. Using his position for sure, he trades in illegal arms and his meeting with Marko is part of that business. And they take me along. But no matter; I present no harm, and I’m even doing some good.

Marko, in contemporary lingo, is a regular guy: bright, bold, ready to overcome any obstacle. He loves his nation, his people, and is ready to sacrifice his life for them and destroy anyone who insults his people, his fatherland. Marko is not particularly intelligent, but he is kind and straightforward. He is a hero of his people, despite the fact that he has a foul mouth and constantly swears right and left. “I’ll f*** their mothers” he says about the Americans, “I’ll f*** their food” he says about the European structures, “I’ll f*** their parents” he says about the International Court of Justice at The Hague which had issued a warrant for his arrest and for many of his friends.

“No, did you see that slut of a prosecutor? (Marko is here referring to former judge Carla del Ponte of the International Court of Justice at The Hague). She’s written a book. I’ll f*** [her] mouth…But she has not covered the main issue, the most important one.”

“What do you mean?” I ask.

“I’ll tell you, my brother, I’ll put it to you plainly. You know, she can’t tolerate us because we haven’t screwed her. That woman had hopes that we would screw her, all of us, one by one, so she would, for the first time in her life, release herself in her f***ing. She had given up hope on the domesticated Europeans a long time ago and knows that only Serbian manliness would make her claw her mattress. But you’ve seen her face; would you screw her?” he asked me unexpectedly. I gave a puzzled look at the Old Wise One sitting next to me, but the latter looked back at me with such rebuke as if I was the one to blame for the direction the conversation had taken. But fortunately, Marko did not insist on my answer and continued to develop his seminal idea, with which he was trying to explain the global processes taking place in relation to his country.

“No, my brother. We, Serbian men can’t defile our bodies with such filth. Our girls—I love them all, some as women, others as sisters, our compatriots and blood relatives, and for whose purity of soul I would die—would spit on us if we did that. That slut of a prosecutor was disappointed, but she didn’t despair. And now she wants to throw us in the comfortable prison cells of The Hague so that she can chase us to her heart’s delight. [She] can suck my d***, f*** [her] mother.”

I tried to relocate the conversation to a more civilized vocabulary:

“But let’s face it; you really did massacre the Albanians of Kosovo.”

Marko was looking at me with surprise:

“And what were we supposed to do? Should we have let them massacre us?”

“But you were massacring not only those who were massacring you, but also the peaceful residents,” I answer.

“Then you go tell them apart. In the morning he is a peaceful resident, after lunch, a martyr.”

“But the women, the children…?”

“Listen, my brother. Their women are women and their children are children, but our women are rags, and our children rats? You speak as if you’re French. What do I have to explain to the Armenian? How many Turks did your pathetic court prosecute for the massacres of 1915? And haven’t you asked yourself what business the Turk has in the Balkan Peninsula, in Kosovo, everywhere? What, did we invite them as our guests and then asked them to stay to enjoy our first wedding night? You’re right; we’re the ones who are guilty, we, who loved our fragile life of today more than the future, more than our dignity. We didn’t wish to sacrifice ourselves, and so they have butchered us like sheep, yes, like sheep.”

Marko was silent. I didn’t say anything, either. The Old Wise One was not showing any desire to get involved in our conversation. It seems that he has already exchanged views with Marko on these themes. The Old Wise One was trying to sleep, as much as Marko’s agitated voice would allow him. And even though Marko had reminded me of 1915, in my mind, I had reached 1988. My God, how fortunate we had been that without any headaches, without a single shot fired, we had been able to free Armenia of the Azeris. What would have happened if the Azeris living in Armenia had stayed on, become citizens of independent Armenia, or, in the meantime, armed conflict had started in Armenia? That would have been our end. Yet that chapter of our history has not been acknowledged as it should have been, and those who shaped that history are not appreciated. It’s simply terrible. I break my silence finally:

“You know, Marko, I understand you. I also understand very well those of my compatriots whose motto corresponds to the Serbian: Death or Liberty. Believe me, I respect that motto, and I like it. But very often we forget about time and space, we forget that the world is changing. If, in 1918, we had not fought at Sartarapad, near Yerevan, and at Pash Abaran, against the Turk, we would not have a state. But if, in 1988, we had tried to avenge our ancestors against the Turks of Massis, Sissian, Vartenis, we would not have had a state because we could not have fought the Turks at Massis, Sissian, Vartenis, Karabagh, Nakhichevan and all along the border of Armenia—all at once. However, if in 1915 we had fought in Istanbul and everywhere else at once, we might have been saved. Do you understand that war in itself is not the objective, and neither is peace. The winner is he who can differentiate the time for peace from the time to wage war, fights when it’s time to fight, and makes peace when it’s time to make peace.”

Marko said nothing, and I continued:

“Let’s look at the results. You lost Kosovo, you lost Bosnia, you lost Montenegro. This is the reward for the fact that you fought them when you should have won them over. But don’t get me wrong. You are a soldier, you are wholeheartedly dedicated to your mission; and you are a hero, a hero of your nation. Your job was to fulfill orders, and you have spared nothing in order to do that. But those who gave you the orders should have thought before giving the order because their job is to think before giving orders. They didn’t do that, they betrayed their people.”

“Nevertheless, Americans are condoms, as are the Europeans,” said Marko bitterly.

“Also the Russians,” I added as a postscript.

And so the Old Wise One said nothing.

(to be continued)

[translator's note: the footnote you see in the original Armenian text was incorporated into the English version as a parenthetic explanation]